Η ποίηση της Μαύρης Αφρικής

Η ποίηση της Μαύρης Αφρικής: Έτσι τιτλοφορείται η ανθολογία μαύρων ποιητών και ποιητριών που επιμελήθηκε και μετέφρασε ο Αθαν. Β. Νταουσάνης και κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Ροές. Η πρώτη έκδοση (1992) βραβεύτηκε από την Ελληνική Εταιρεία Μεταφραστών Λογοτεχνίας. Η δεύτερη κυκλοφόρησε «συμπληρωμένη και εμπλουτισμένη» το 2003.

Η ανθολογία αποτελεί μια αναλυτική χαρτογράφηση της ποίησης της Μαύρης Ηπείρου στα Ελληνικά. Από μια τέτοια δουλειά δε θα μπορούσε να λείπει και η Νότια Αφρική, από την οποία ο Νταουσάνης ανθολογεί κάποιους από τους σημαντικότερους ποιητές και ποιήτριες. Είναι βέβαια δύσκολο να οριστεί ένας «κανόνας» της Νότιας Αφρικής, όπως θα προσπαθήσω ν” αναλύσω κάποια στιγμή στο μέλλον, οπότε και η έννοια «σημαντικός» παραμένει σχετική επί του προκειμένου.

Μια και ο Νταουσάνης περιορίζεται σε «νέγρους» λογοτέχνες, όπως ευκρινώς αναφέρει στο εξώφυλλο, είναι λογικό να επιλέγει εκείνους που έχουν γράψει στα Αγγλικά ή τα Ζουλού και όχι τα Αφρικάανς, μια γλώσσα άρρηκτα συνδεδεμένη με τη λευκή κοινότητα της χώρας. Αν και ο κανόνας καταστρατηγείται με την επιλογή της Ingrid Jonker για την Ανθολογία. H Jonker και στα Αφρικάανς έγραφε και δεν ήταν «νέγρα».

Αν δεν έχω κάνει κάποιο λάθος, η Jonker καθώς και μερικά παραδοσιακά ποιήματα είναι και οι μόνες μεταφράσεις της συλλογής από τα Αφρικάανς. Τις οποίες δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω αν ο Νταουσάνης έκανε από το πρωτότυπο ή από Αγγλικές μεταφράσεις τους.

Πρόσφατα, στο καινούριο και πολύ καλό περιοδικό για την ποίηση «Τεφλόν«, είχαμε την ευκαιρία να διαβάσουμε μια εξαιρετική μετάφραση του Telephone Conversation, ενός ποιήματος του Νιγηριανού Wole Soyinka, του πρώτου Αφρικανού που έλαβε το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Παρόλο που κατάγεται από τη Νιγηρία, είχε με το έργο και τις παρεμβάσεις του καταφερθεί ενάντια του καθεστώτος του Απαρτχάιντ της Νότιας Αφρικής.

Στον ιστότοπο του Τεφλόν μπορείτε να βρείτε το αρχικό ποίημα (στα Αγγλικά) καθώς και δυο μεταφράσεις: μία του Νταουσάνη από το βιβλίο που προαναφέραμε και μία του Αλέξη Τραϊανού από την Ανθολογία Νέγρων Ποιητών (εκδόσεις Εγνατία, 1973). Οι συνεργάτες του Τεφλόν μας επέτρεψαν να αναρτήσουμε στο taal.gr τη δικιά τους εκδοχή για το συγκεκριμένο ποίημα, την οποία και θεωρούμε σαφώς πιο σύγχρονη και επιτυχημένη.

Σε κάθε περίπτωση θα συμφωνήσετε μαζί μας ότι η σύγκριση των τριών μεταφράσεων και η αντιπαραβολή τους με το πρωτότυπο αποτελεί μια απολαυστική εμπειρία που βάζει τον αναγνώστη σε ενεργό ρόλο και τον βοηθάει να σηκώσει κάποια πέπλα από της διαδικασίας μεταγραφής στη γλώσσα μας.

Διαβάστε εδώ την αξιόλογη μετάφραση διά χειρών Kyoko Kishida και Jazra Khaleed.

Wole Soyinka (Νιγηρία), Τηλεφωνική συνομιλία

Η τιμή φαινόταν λογική, τοποθεσία
Αδιάφορη. Η ιδιοκτήτρια με διαβεβαίωσε ότι ζούσε
Αλλού. Η εξομολόγηση
Ήταν αναπόφευκτη: «Κυρία», την προειδοποίησα,
«Δε θα μ” άρεσε να έρθω μάταια – Είμαι Αφρικανός.»
Σιωπή. Σιωπηλή μετάδοση
Ζορισμένων καλών τρόπων. Η φωνή, όταν ήρθε, με χτύπησε
Πασαλειμμένη με κραγιόν, κρατώντας μακριά επίχρυση
Πίπα. Ένιωσα βρώμικος.
«ΠΟΣΟ ΣΚΟΥΡΟΣ;» … δεν άκουσα λάθος… «ΕΙΣΤΕ ΛΙΓΟ
“Η ΠΟΛΥ ΣΚΟΥΡΟΣ;» Πλήκτρο Β, Πλήκτρο Α. Δυσωδία
Ταγκισμένης αναπνοής δημοσίου κρυφτού-μιλητού
Κόκκινος θάλαμος. Κόκκινο γραμματοκιβώτιο. Κόκκινο δίπατο
Λεωφορείο τσαλαβουτά στην πίσσα. Αλήθεια! Ντροπιασμένος
Από την κακότροπη σιγή, παραδόθηκα.
Βρέθηκα αποσβολωμένος να ζητώ εξηγήσεις.
Αυτή, διακριτική, έδωσε έμφαση αλλού-
«ΕΙΣΤΕ ΜΕΛΑΨΟΣ; Ή ΠΙΟ ΑΝΟΙΧΤΟΧΡΩΜΟΣ;» Αποκάλυψη.
«Εννοείτε κάτι σαν απλό ή σοκολατούχο γάλα;»
Η συγκατάνευσή της ήταν κλινική, εξευτελιστική μέσα στην ελαφρά
Απροσωπία της. Αμέσως, στο ίδιο μήκος κύματος,
Επέλεξα. «Καστανόχρωμο Δυτικής Αφρικής» -και μετά από σκέψη,
«Στο διαβατήριό μου.» Σα φάντασμα το φάσμα των χρωμάτων
Πλανήθηκε στη σιωπή, ώσπου η ειλικρίνεια έδωσε έναν μεταλλικό
Τόνο στη φωνή της. «ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟ;» παραδέχτηκε
«ΔΕΝ ΞΕΡΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟ.» «Μελαχροινός»
«ΑΥΤΟ ΕΙΝΑΙ ΣΚΟΥΡΟ, ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ;» «Όχι εντελώς
Στο πρόσωπο είναι μελαχροινός, αλλά, κυρία, καλό θα “ταν να με δείτε
Ολόκληρο. Οι παλάμες των χεριών και οι πατούσες μου είναι πλατινέ.
Από την τριβή
-Βλακωδώς, κυρία, καθόμουν κάτω-
Τα οπίσθιά μου κατάμαυρα γίνανε -Μια στιγμή, κυρία!»- νιώθοντας
Το ακουστικό της να βροντά
Στ” αυτιά μου -«Κυρία;» την παρακάλεσα, «δε θα θέλατε
Να τα δείτε η ίδια;»

Μετάφραση: Kyoko Kishida, Jazra Khaleed

Πηγή: Πρώτο τεύχος του ποιητικού σκεύους Τεφλόν. Το ποίημα αναρτήθηκε όχι μόνο γιατί είναι εξαιρετικό αλλά και σε αντιπαραβολή με το πρωτότυπο και δυο άλλες μεταφράσεις του στα Ελληνικά (εδώ).

Για τη σχέση του Soyinka με τη Νότια Αφρική, δείτε και τη σχετική ανάρτηση του taal.gr.

Μέρες αδέσποτες

Το «Μέρες αδέσποτες» είναι ένα από τα πιο γνωστά βιβλία του δημοφιλούς Ολλανδού συγγραφέα Γερούν Μπράουερς (Jeroen Brouwers) και το μοναδικό του που έχει μεταφραστεί στη χώρα μας. Η ελληνική μετάφραση (από την Ινώ Βαν Ντάικ-Μπαλτά) κυκλοφόρησε πέρυσι από τις εκδόσεις Μεταίχμιο αποσπώντας κι εδώ καλές κριτικές, όπως αυτή του Νίκου Βατόπουλου στην Καθημερινή.

Το βιβλίο είναι στην ουσία ένας εκ βαθέων μονόλογος ενός πατέρα, μέσω του οποίου σκιαγραφείται η σχέση με το γιο του. Κατά τη διάρκεια μιας βόλτας, οι σκέψεις του αφηγητή-πατέρα αναπολούν περιστατικά και καταστάσεις από τα τελευταία 40 χρόνια. Προχωρώντας προς το τέλος, ο Μπράουερς στέκεται με περισυλλογή, αλλά χωρίς τρόμο απέναντι στο αναπόφευκτο γεγονός του θανάτου.

Το κύριο θέμα θα μπορούσε να ειδωθεί και σαν την άλλη πλευρά του έτερου βιβλίου του Μπάουερς, «Bezonken rood» («Βυθισμένο κόκκινο»), το οποίο πραγματεύεται τη σχέση γιου-μητέρας. Παρόλο που ο συγγραφέας είχε την ατυχία να χάσει τον γιο του λίγο πριν ξεκινήσει να γράφει τις «Μέρες αδέσποτες», έχει επανειλημμένα δηλώσει σε συνεντεύξεις ότι το βιβλίο δεν είναι αυτοβιογραφικό και δεν αναφέρεται στη συγκεκριμένη απώλεια.

Αντίθετα, το βιβλίο είναι αφιερωμένο και γραμμένο για τον Ολλανδό ηθοποιό Roef Ragas. Η ειρωνεία της τύχης το έφερε έτσι ώστε ο Ragas να πεθάνει αναπάντεχα λίγες μόνο ώρες αφότου έλαβε το πρώτο αντίτυπο. Ήταν 42 χρονών, στην ηλικία που είναι και ο γιος του αφηγητή.

Ο Γερούν Μπράουερς γεννήθηκε το 1940 στην Batavia, όπως λεγόταν η Τζακάρτα της Ινδονησίας στην περίοδο της ολλανδικής αποικιοκρατίας. Σε ηλικία 8 ετών η οικογένειά του επέστρεψε στην Ολλανδία κι έκτοτε έχει ζήσει τόσο εκεί όσο και στο Βέλγιο. Πολυγραφότατος και πολυδιαβασμένος, το 2007 αρνήθηκε να λάβει το Βραβείο των Ολλανδικών γραμμάτων, πρακτικά την υψηλότερη αναγνώριση που μπορεί να λάβει ένας ολλανδόφωνος συγγραφέας. Το επιχείρημά του ήταν ότι τα χρήματα (16.000 Ευρώ) που συνοδεύουν ένα βραβείο για το έργο μιας ζωής, ήταν υπερβολικά λίγα. Μια κίνηση πιο πολύ συμβολική, παρά ωθούμενη από φιλαργυρία.

Eκτός συνόρων, #3

Θυμωμένοι Μουσουλμάνοι, ένας πρόεδρος-ποιητής και μια ερωμένη που παίρνει -έστω κι αργά- την εκδίκησή της. Δύο νέα από το Βέλγιο κι ένα από τη Βρετανία για το σημερινό «Εκτός συνόρων», την εβδομαδιαία στήλη του taal.gr με αξιοσημείωτα και αξιοπερίεργα λογοτεχνικά νέα απ” όλο τον κόσμο.

Την προηγούμενη εβδομάδα αναφερθήκαμε στα προβλήματα του Φίλιπ Πούλμαν με τους φανατικούς Χριστιανούς. Οι φανατικοί όμως δεν είναι προνόμιο μιας και μόνης θρησκείας. Πριν λίγες μέρες, Μουσουλμάνοι της Αμβέρσας εμπόδισαν τον ολλανδό ποιητή και δοκιμιογράφο Benno Barnard όταν εμφανίστηκε για να δώσει μια διάλεξη στο εκεί πανεπιστήμιο. Η διάλεξή του είχε προγραμματιστεί με θέμα την φιλελεύθερη αντιμετώπιση των θρησκειών και τίτλο «Ισλάμ: Ζήτω ο Θεός, κάτω ο Αλλάχ». Σύμφωνα με τον πρύτανη του Πανεπιστημίου, ο τίτλος είχε επιλεχθεί για να προκαλέσει την αντιπαράθεση μέσα στα πλαίσια μιας δημόσιας συζήτησης. Δείτε και το σχετικό βίντεο στο youtube.

Ο Βέλγος πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης Χέρμαν βαν Ρομπάι θα εκδώσει σε λίγες μέρες μια συλλογή με ποιήματα που έχει γράψει. Είναι στη γιαπωνέζικη μορφή Χαϊκού, μια μορφή για την οποία ο Ρομπάι έχει εκφράσει και στο παρελθόν την αγάπη του. Ο Ρομπάι, ως γνωστόν, έχει χαρακτηριστεί κατά κόρον από πολιτικούς και δημοσιογράφους ως άτομο άχρωμο και χωρίς κάποια ιδιαίτερη αίγλη. Ελπίζουμε να μη συνδυαστεί αυτό με την προσπάθειά του, αποτελώντας μια δυσφήμιση της ενασχόλησης με την ποίηση. Γιατί πρόκειται για ένα είδος από το οποίο -όπως και γενικά τις τέχνες- οι πολιτικοί κρατούν παραδοσιακά αποστάσεις.

Από την τρέχουσα επικαιρότητα, ας περάσουμε στην λογοτεχνική αρχαιολογία. Μια Βρετανίδα ερευνήτρια ανακάλυψε πρόσφατα μια επιστολή της Claire Clairmont, ετεροθαλούς αδερφής της Μαίρης Σέλλεϋ και ερωμένης δύο από τους μεγαλύτερους Ρομαντικούς ποιητές: του Μπάιρον και του Σέλλεϋ. Η Clairmont είχε αποκτήσει ένα παιδί από τον Μπάιρον όταν ήταν ακόμα έφηβη. Ο ποιητής ποτέ δεν το αναγνώρισε και το παιδί πέθανε πρόωρα σ” ένα ορφανοτροφείο. Δεν αποτελεί και τόσο έκπληξη, λοιπόν, ότι η Clairmont στο γράμμα της αναφέρεται με τα χειρότερα λόγια ενάντια στον Μπάιρον, αποκαλώντας τον ένα «τέρας». Λιγότερο γνωστό είναι το τι είχε προηγηθεί με τον Σέλλεϋ, ώστε να την οδηγήσει στην εκδίκησή της και σ” αυτόν, γραμμένη στην μορφή μιας επιστολής προορισμένης να βρεθεί μετά θάνατον.

Πάσχα (Ρέμκο Έκερς)

Την ίδια στιγμή που τόσο πολύ διαρκεί
αναχωρεί διαρκώς και χάνεται
σαν ακολουθία των παθών, που επαναλαμβανόμενη
κυλάει, ρέει μέχρι τη σιωπή.

Η μέρα ξεκινά, το ρολόι χτυπάει ρυθμικά
γραμματόσημα σφραγίζονται
το γράμμα παραδίδεται κι εσύ δεν μένεις πια
δίπλα στο νερό.

Όπως κρέμεσαι στον αέρα
κάνεις το άλμα, με αλεξίπτωτο
ζυγώνεις γρήγορα τη γη.
Ποια Χριστούγεννα; Έφτασε κιόλας Πάσχα.

Μετάφραση: Νάντια Πούλου

Διαμονή στην Αμβέρσα

Αμβέρσα: μια πόλη-πρωτεύουσα στον ολλανδόφωνο λογοτεχνικό χάρτη. Ακόμα κι αν έχει χάσει την αίγλη παλιών θρυλικών δεκαετιών, ακόμα κι αν γεωγραφικά το εκδοτικό κατεστημένο προτιμά το ολλανδικό έδαφος, η Αμβέρσα εξακολουθεί να αποτελεί πηγή έμπνευσης και τόπο δημιουργικής συνάντησης ποιητών και πεζογράφων.

Σ” αυτήν την πόλη, υπάρχει το «διαμέρισμα των συγγραφέων», το οποίο συντηρείται από το φλαμανδικό παρακλάδι του διεθνούς οργανισμού προώθησης της λογοτεχνίας και στήριξης της Ελευθερίας του Λόγου PEN International. Σ” αυτό το διαμέρισμα προσφέρεται φιλοξενία λίγων εβδομάδων σε λογοτέχνες απ” όλον τον κόσμο. Είτε σαν μια ανάσα διαφυγής για συγγραφείς που διώκονται στις χώρες προέλευσής τους, είτε απλά σαν μια βοήθεια στην ολοκλήρωση κάποιου project που σχετίζεται με τα φλαμανδικά γράμματα.

Να διευκρινήσω εδώ ότι η φωτογραφία που συνοδεύει το παρόν κείμενο είναι παραπλανητική, μια και πρόκειται για τμήμα του βραβευμένου αρχιτεκτονικού οικοδομήματος Casa Kika. Για να δείτε πώς είναι πραγματικά το «διαμέρισμα των συγγραφέων», δείτε τις φωτογραφίες που συνοδεύουν αυτό το άρθρο. Να πούμε πληροφοριακά ότι το μήνα Απρίλιο, στο διαμέρισμα θα διαμένει ο νοτιοαφρικανός συγγραφέας Constant Van der Merwe.

Σαφώς πιο όμορφες είναι οι φωτογραφίες του «σπιτιού των μεταφραστών«, επίσης στην Αμβέρσα. Η διαδικασία επιλογής και οι όροι της περιγράφονται (στα Φλαμανδικά) εδώ. Παράλληλα με τη δωρεάν διαμονή, παρέχεται κι ένα συμβολικό ποσό για να καλύψει ο φιλοξενούμενος τα μηνιαία έξοδά του. Μεταφραστές και μεταφράστριες της Ολλανδικής, σπεύσατε. Γιατί έστω κι αν κανένα από τα δυο σπίτια δε φτάνει τη «χλιδή» της φωτογραφίας, η εμπειρία μιας διαμονής στην λογοτεχνική καρδιά της Φλάνδρας είναι ανεκτίμητη.

http://www.internationalpen.org.uk/

Eκτός συνόρων, #2

Ίαν Μακ Γιούαν, Καθλήν Τέρνερ & Φίλιπ Πούλμαν στην εβδομαδιαία στήλη του taal.gr με αξιοσημείωτα και αξιοπερίεργα λογοτεχνικά νέα απ’ όλο τον κόσμο.

Μετά τις κινηματογραφικές αίθουσες, η «Εξιλέωση» του Ίαν Μακ Γιούαν ετοιμάζεται να κατακτήσει το κοινό της Όπερας. Το σχετικό λιμπρέτο θα γράψει ο ποιητής Craig Raine και τη μουσική ο Michael Berkeley. Η πρεμιέρα της όπερας αναμένεται το 2013 κάπου στη Γερμανία.

Εκατό ποιήματα από εκατό performers: αυτό θα είναι το περιεχόμενο του τριπλού CD «Poetic License» που αναμένεται να κυκλοφορήσει στις 2 Απριλίου από τη νεοσύστατη GPR Records. Δείτε εδώ τη λίστα με τα ποιήματα και τους συμμετέχοντες, στους οποίους περιλαμβάνονται και πασίγνωστοι ηθοποιοί όπως η Kathleen Turner και η Catherine Zeta-Jones.

Όχι, δεν είναι ο εικονιζόμενος Σαραμάγκου το θέμα της επόμενης είδησης, αλλά ο Βρετανός συγγραφέας Φίλιπ Πούλμαν. Ο οποίος προκάλεσε τη μήνι των φανατικών Χριστιανών με την ανακοίνωση της έκδοσης του βιβλίου του «The Good Man Jesus and the Scoundrel Christ». Αλλά μαθημένος ο Πούλμαν απ” το Χριστιανικό μίσος, μας εξηγεί το σχετικό άρθρο της Guardian.

Η οποία είδηση μας δίνει μιας πρώτης τάξης δικαιολογία για να ξαναδιαβάσουμε το απολαυστικό και αξεπέραστο «κατά Ιησούν Ευαγγέλιο» του Ζοζέ Σαραμάγκου.

Αφιέρωμα Γιόρις Ίβενς

Η πλατεία Γιόρις Ίβενς στο Ναϊμέχεν, λίγα μόνο λεπτά από την παλιά μου γειτονιά

Αυτές τις μέρες διεξάγεται στην Ταινιοθήκη της Ελλάδας ένα άκρως ενδιαφέρον αφιέρωμα στον μεγάλο Ολλανδό κινηματογραφιστή Γιόρις Ίβενς και τον Κριστόφ Κισλόφσκι. Διαβάστε περισσότερες λεπτομέρειες και δείτε το πρόγραμμα στη σχετική σελίδα του πολύ καλού διαδικτυακού περιοδικού acidart.

Μάθε παιδί μου μετάφραση

Στην Ελλάδα δεν υπάρχει πανεπιστημιακή σχολή λογοτεχνικής μετάφρασης. Όσοι λοιπόν θέλουν ν” ασχοληθούν με τον συγκεκριμένο τομέα πρέπει ν” απευθυνθούν σε ιδιωτικές ή επιδοτούμενες σχολές.

Η πιο γνωστή από αυτές είναι το Ευρωπαϊκό Κέντρο Μετάφρασης Λογοτεχνίας και Επιστημών του Ανθρώπου (ΕΚΕΜΕΛ). Στην εύχρηστη ιστοσελίδα του, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να ενημερωθούν για τα μαθήματα που παρέχει. Πρόσφατα προστέθηκαν και τμήματα κοινοτικής μετάφρασης καθώς και λογοτεχνική μετάφραση από άλλες γλώσσες (Αραβικά, Τουρκικά, Ρώσικα).

Μια άλλη γνωστή σχολή είναι το Κέντρο Μεταφραστικών Σπουδών (meta|φραση), το οποίο προήλθε από τα τμήματα Μετάφρασης που πρόσφερε το Βρετανικό Συμβούλιο την περίοδο 1991-2000. Όπως και στο ΕΚΕΜΕΛ, έτσι και σ” αυτό συναντάμε γνωστούς μεταφραστές και ανθρώπους των γραμμάτων, όπως την Μαρία Αγγελίδου που έχουμε παρουσιάσει κι απ” αυτόν εδώ τον ιστότοπο.

Κανένα από τα παραπάνω ιδρύματα δε δίνει πτυχία ανώτερης εκπαίδευσης. Πρόκειται όμως για αξιόλογα ιδρύματα που έχουν στο μεταξύ δημιουργήσει τη δικιά τους παράδοση στο χώρο. Και, όπως συμβαίνει σ” αυτές τις περιπτώσεις, η παρουσία αναγνωρισμένων ονομάτων και η θετική αντιμετώπιση από τους εκδοτικούς οίκους, αποτελεί ένα ακόμα εφόδιο στην αναζήτηση εργασίας μετά την αποφοίτηση.

taal.gr

Ολλανδόφωνη ποίηση και πεζογραφία

Author: Νάντια Πούλου