Την ίδια στιγμή που τόσο πολύ διαρκεί
αναχωρεί διαρκώς και χάνεται
σαν ακολουθία των παθών, που επαναλαμβανόμενη
κυλάει, ρέει μέχρι τη σιωπή.
Η μέρα ξεκινά, το ρολόι χτυπάει ρυθμικά
γραμματόσημα σφραγίζονται
το γράμμα παραδίδεται κι εσύ δεν μένεις πια
δίπλα στο νερό.
Όπως κρέμεσαι στον αέρα
κάνεις το άλμα, με αλεξίπτωτο
ζυγώνεις γρήγορα τη γη.
Ποια Χριστούγεννα; Έφτασε κιόλας Πάσχα.
Μετάφραση: Νάντια Πούλου
Αμβέρσα: μια πόλη-πρωτεύουσα στον ολλανδόφωνο λογοτεχνικό χάρτη. Ακόμα κι αν έχει χάσει την αίγλη παλιών θρυλικών δεκαετιών, ακόμα κι αν γεωγραφικά το εκδοτικό κατεστημένο προτιμά το ολλανδικό έδαφος, η Αμβέρσα εξακολουθεί να αποτελεί πηγή έμπνευσης και τόπο δημιουργικής συνάντησης ποιητών και πεζογράφων.
Σ” αυτήν την πόλη, υπάρχει το «διαμέρισμα των συγγραφέων», το οποίο συντηρείται από το φλαμανδικό παρακλάδι του διεθνούς οργανισμού προώθησης της λογοτεχνίας και στήριξης της Ελευθερίας του Λόγου PEN International. Σ” αυτό το διαμέρισμα προσφέρεται φιλοξενία λίγων εβδομάδων σε λογοτέχνες απ” όλον τον κόσμο. Είτε σαν μια ανάσα διαφυγής για συγγραφείς που διώκονται στις χώρες προέλευσής τους, είτε απλά σαν μια βοήθεια στην ολοκλήρωση κάποιου project που σχετίζεται με τα φλαμανδικά γράμματα.
Να διευκρινήσω εδώ ότι η φωτογραφία που συνοδεύει το παρόν κείμενο είναι παραπλανητική, μια και πρόκειται για τμήμα του βραβευμένου αρχιτεκτονικού οικοδομήματος Casa Kika. Για να δείτε πώς είναι πραγματικά το «διαμέρισμα των συγγραφέων», δείτε τις φωτογραφίες που συνοδεύουν αυτό το άρθρο. Να πούμε πληροφοριακά ότι το μήνα Απρίλιο, στο διαμέρισμα θα διαμένει ο νοτιοαφρικανός συγγραφέας Constant Van der Merwe.
Σαφώς πιο όμορφες είναι οι φωτογραφίες του «σπιτιού των μεταφραστών«, επίσης στην Αμβέρσα. Η διαδικασία επιλογής και οι όροι της περιγράφονται (στα Φλαμανδικά) εδώ. Παράλληλα με τη δωρεάν διαμονή, παρέχεται κι ένα συμβολικό ποσό για να καλύψει ο φιλοξενούμενος τα μηνιαία έξοδά του. Μεταφραστές και μεταφράστριες της Ολλανδικής, σπεύσατε. Γιατί έστω κι αν κανένα από τα δυο σπίτια δε φτάνει τη «χλιδή» της φωτογραφίας, η εμπειρία μιας διαμονής στην λογοτεχνική καρδιά της Φλάνδρας είναι ανεκτίμητη.
Ίαν Μακ Γιούαν, Καθλήν Τέρνερ & Φίλιπ Πούλμαν στην εβδομαδιαία στήλη του taal.gr με αξιοσημείωτα και αξιοπερίεργα λογοτεχνικά νέα απ’ όλο τον κόσμο.
Μετά τις κινηματογραφικές αίθουσες, η «Εξιλέωση» του Ίαν Μακ Γιούαν ετοιμάζεται να κατακτήσει το κοινό της Όπερας. Το σχετικό λιμπρέτο θα γράψει ο ποιητής Craig Raine και τη μουσική ο Michael Berkeley. Η πρεμιέρα της όπερας αναμένεται το 2013 κάπου στη Γερμανία.
Εκατό ποιήματα από εκατό performers: αυτό θα είναι το περιεχόμενο του τριπλού CD «Poetic License» που αναμένεται να κυκλοφορήσει στις 2 Απριλίου από τη νεοσύστατη GPR Records. Δείτε εδώ τη λίστα με τα ποιήματα και τους συμμετέχοντες, στους οποίους περιλαμβάνονται και πασίγνωστοι ηθοποιοί όπως η Kathleen Turner και η Catherine Zeta-Jones.
Όχι, δεν είναι ο εικονιζόμενος Σαραμάγκου το θέμα της επόμενης είδησης, αλλά ο Βρετανός συγγραφέας Φίλιπ Πούλμαν. Ο οποίος προκάλεσε τη μήνι των φανατικών Χριστιανών με την ανακοίνωση της έκδοσης του βιβλίου του «The Good Man Jesus and the Scoundrel Christ». Αλλά μαθημένος ο Πούλμαν απ” το Χριστιανικό μίσος, μας εξηγεί το σχετικό άρθρο της Guardian.
Η οποία είδηση μας δίνει μιας πρώτης τάξης δικαιολογία για να ξαναδιαβάσουμε το απολαυστικό και αξεπέραστο «κατά Ιησούν Ευαγγέλιο» του Ζοζέ Σαραμάγκου.
Η πλατεία Γιόρις Ίβενς στο Ναϊμέχεν, λίγα μόνο λεπτά από την παλιά μου γειτονιά
Αυτές τις μέρες διεξάγεται στην Ταινιοθήκη της Ελλάδας ένα άκρως ενδιαφέρον αφιέρωμα στον μεγάλο Ολλανδό κινηματογραφιστή Γιόρις Ίβενς και τον Κριστόφ Κισλόφσκι. Διαβάστε περισσότερες λεπτομέρειες και δείτε το πρόγραμμα στη σχετική σελίδα του πολύ καλού διαδικτυακού περιοδικού acidart.
Στην Ελλάδα δεν υπάρχει πανεπιστημιακή σχολή λογοτεχνικής μετάφρασης. Όσοι λοιπόν θέλουν ν” ασχοληθούν με τον συγκεκριμένο τομέα πρέπει ν” απευθυνθούν σε ιδιωτικές ή επιδοτούμενες σχολές.
Η πιο γνωστή από αυτές είναι το Ευρωπαϊκό Κέντρο Μετάφρασης Λογοτεχνίας και Επιστημών του Ανθρώπου (ΕΚΕΜΕΛ). Στην εύχρηστη ιστοσελίδα του, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να ενημερωθούν για τα μαθήματα που παρέχει. Πρόσφατα προστέθηκαν και τμήματα κοινοτικής μετάφρασης καθώς και λογοτεχνική μετάφραση από άλλες γλώσσες (Αραβικά, Τουρκικά, Ρώσικα).
Μια άλλη γνωστή σχολή είναι το Κέντρο Μεταφραστικών Σπουδών (meta|φραση), το οποίο προήλθε από τα τμήματα Μετάφρασης που πρόσφερε το Βρετανικό Συμβούλιο την περίοδο 1991-2000. Όπως και στο ΕΚΕΜΕΛ, έτσι και σ” αυτό συναντάμε γνωστούς μεταφραστές και ανθρώπους των γραμμάτων, όπως την Μαρία Αγγελίδου που έχουμε παρουσιάσει κι απ” αυτόν εδώ τον ιστότοπο.
Κανένα από τα παραπάνω ιδρύματα δε δίνει πτυχία ανώτερης εκπαίδευσης. Πρόκειται όμως για αξιόλογα ιδρύματα που έχουν στο μεταξύ δημιουργήσει τη δικιά τους παράδοση στο χώρο. Και, όπως συμβαίνει σ” αυτές τις περιπτώσεις, η παρουσία αναγνωρισμένων ονομάτων και η θετική αντιμετώπιση από τους εκδοτικούς οίκους, αποτελεί ένα ακόμα εφόδιο στην αναζήτηση εργασίας μετά την αποφοίτηση.
Εγκαινιάζουμε σήμερα τη νέα στήλη του taal.gr «Εκτός Συνόρων» με αξιοσημείωτα και αξιοπερίεργα λογοτεχνικά νέα απ” όλο τον κόσμο.
H Carol Ann Duffy συναγωνίζεται -σε ποιητικό επίπεδο και τηρουμένων των αναλογιών- την αναγνωρισιμότητα του Μπέκαμ σε ποδοσφαιρικό. Σε μια πρόσφατη ποιητική κατάθεση, η γνωστή poet laureate του Ηνωμένου Βασιλείου εμπνεύστηκε από τον τραυματισμό του γνωστού ποδοσφαιριστή, τον οποίο παραλλήλισε με τον τραυματισμό του Αχιλλέα. Μπορείτε να διαβάσετε το ποίημα και να ακούσετε την ποιήτρια να το απαγγέλει στη σχετική σελίδα του BBC. Το ποίημα αντιμετώπισε από τις πιο θετικές αντιδράσεις (όπως της Guardian) μέχρι και δηκτικά σχόλια σαν του New Yorker.
Πώς να γίνεις ο πιο διάσημος ποιητής της Αμερικής σε μια νύχτα
Έτσι είναι ο υπότιτλος του άρθρου του Jim Behrle, ο οποίος με το απαραίτητο χιούμορ και μια κριτική ματιά δίνει τις σχετικές συμβουλές.
Ο εκδοτικός οίκος Black Lawrence Press ετοιμάζει μια συγκεντρωτική έκδοση με τα άπαντα του Georg Trakl. Διαβάστε εδώ κάποιες Ελληνικές μεταφράσεις των έργων του Εγκατάλειψη από το Νίκο Βουτυρόπουλο, Το Όνειρο Του Κακού (Μιχάλης Παπαντωνόπουλος) και τεσσάρων άλλων ποιημάτων από την Ιωάννα Αβραμίδου.
Έγιναν γνωστές οι υποψηφιότητες για το βραβειο «Χρυσή Κουκουβάγια» (Gouden Uil) του 2010. Το βραβείο απονέμεται κάθε χρόνο στις κατηγορίες Λογοτεχνία, Παιδικό Βιβλίο, Αναγνωστών και Νέων Αναγνωστών (για παιδικά βιβλία το τελευταίο).
Στην κατηγορία Λογοτεχνία, οι υποψηφιότητες είναι:
Ελπίζουμε να δούμε κάποιο ή κάποια από αυτά τα βιβλία μεταφρασμένο και στα Ελληνικά. Οι νικητές των διαφόρων κατηγοριών θα ανακοινωθούν στις 25 Απριλίου. Οι αναγνώστες μπορούν να ψηφίζουν διαδικτυακά μέσω μιας ηλεκτρονικής φόρμας (στα Ολλανδικά).
«Ολλανδικά κονδύλια για τα γράμματα» (Nederlands Letterenfonds): έτσι είναι το νέο όνομα του Ιδρύματος για την Παραγωγή και την Μετάφραση της Λογοτεχνίας, (NLPVF) μετά τη συνένωσή του με το συναφή οργανισμό «Κονδύλια για τα γράμματα«. Η συνένωση είναι τμήμα μιας σειράς ενεργειών για την προώθηση της μετάφρασης, σύμφωνα με μια πρόσφατη έκθεση που οι ίδιοι οι οργανισμοί συνέταξαν μαζί με άλλους εμπλεκόμενους παράγοντες. Πολιτισμένα πράγματα.
Ενδεικτικό του κλίματος προώθησης της μετάφρασης και της βαρύτητας της έκθεσης, είναι η υιοθέτηση άλλης μιας από τις προτάσεις της που σύντομα θα οδηγήσει σε μεταπτυχιακό πρόγραμμα (Μάστερ) σπουδών στην μετάφραση από το Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης και σε συνεργασία με άλλα πανεπιστήμια.
Όπως ανέφερα σε προηγούμενη ανάρτηση, οι Ολλανδοί διαθέτουν αρκετά κονδύλια για μεταφράσεις της λογοτεχνίας τους σε άλλες γλώσσες. Δεν έγκειται εκεί όμως η πρωτοτυπία τους. Έγκειται στη διαφάνεια και τον πλούτο των πληροφοριών που παρέχουν στους επίδοξους μεταφραστές και -κυρίως- εκδότες. Ο οργανισμός που προανέφερα έχει μια εξαιρετική ιστοσελίδα (στα Αγγλικά) με μια εξαιρετική βάση δεδομένων των πεζογράφων, ποιητών και συγγραφέων παιδικών βιβλίων για τους οποίους κάποιος θα μπορούσε να ζητήσει μια επιδότηση.
Η όλη διαδικασία εξηγείται διαφανέστατα στο site απ” όπου κάποιος μπορεί να κατεβάσει και την αίτηση για την επιδότηση μιας μετάφρασης (σ” αυτή τη σελίδα). Ο οργανισμός επιδοτεί:
Η επιδότηση δεν καλύπτει ποτέ όλο το ποσό των εξόδων, αλλά ένα σημαντικό μέρος του. Για να γίνει αίτηση, θα πρέπει ο μεταφραστής να έχει ήδη μια πρώτη συμφωνία με τον εκδοτικό οίκο για την μετάφραση.
Αν σας ενδιαφέρει έστω και εγκυκλοπαιδικά το θέμα της μετάφρασης, μην παραλείψετε να επισκεφτείτε το εξαιρετικό site του NLPVF. Αλλά και για τους απλούς αναγνώστες, η βάση του αποτελεί ένα εξαιρετικό σημείο εκκίνησης για φιλολογικές εξερευνήσεις του ολλανδικού λογοτεχνικού τοπίου. Το ότι όλα αυτά είναι στα Αγγλικά, αυξάνει την προσβασιμότητα του site και στους μη κατέχοντες την ολλανδική γλώσσα.
Συνεχίζουμε τις συζητήσεις με μεταφραστές της ολλανδικής γλώσσας στα Ελληνικά με τον Γιάννη Ιωαννίδη, τον μεταφραστή της Θλίψης του Βελγίου και άλλων βιβλίων του Ούγκο Κλάους. Εδώ μπορείτε να βρείτε το βιογραφικό του Γιάννη Ιωαννίδη.
Ποια είναι κατά τη γνώμη σας η κύρια δυσκολία της μετάφρασης από τα Ολλανδικά στα Ελληνικά;
Κάθε γλώσσα έχει τη δική της δυσκολία. Το πρόβλημα του μεταφραστή εστιάζεται κυρίως στη δυνατότητα που θα δώσει στον έλληνα αναγνώστη να απολαύσει το κείμενο με το ίδιο σχεδόν τρόπο που το απόλαυσε και ένας ξένος. Και τονίζω τη λέξη σχεδόν, διότι σε κάθε μετάφραση, ένα μικρό μέρος πάει χαμένο. Υπάρχουν εκφράσεις, ιδιωματισμοί, χιουμοριστικοί διάλογοι, παροιμίες, που είτε είναι αδύνατον να μεταφρασθούν, είτε κατά τη μετάφραση χάνουν λίγο ως πολύ από τη λάμψη του πρωτότυπου. Η ολλανδική βρίθει από σύνθετες λέξεις, οι οποίες πολλές φορές χρειάζεται να μεταφρασθούν περιφραστικά. Έτσι όμως το κείμενο χάνει ένα μέρος από την αρχική του πυκνότητα. Για αυτό το λόγο προσπάθησα πολλές φορές να δημιουργήσω δικές μου σύνθετες λέξεις στα ελληνικά.
Ποια ήταν κατά τη γνώμη σας η κύρια δυσκολία της μετάφρασης της «Θλίψης του Βελγίου»; Αλλά και ποια η κύρια ευχαρίστηση που αποκομίσατε κατά τη μετάφραση αυτού του βιβλίου;
Εδώ θα πρέπει πρώτα να γίνει μια διευκρίνιση. Τα Φλαμανδικά δεν είναι ξεχωριστή γλώσσα. Είναι διάλεκτος της ολλανδικής. Μια πρώτη δυσκολία λοιπόν ήταν οι πάμπολλες διαλεκτικές εκφράσεις. Δεύτερον, η θαυμάσια, αλλά εντελώς ιδιόμορφη, πυκνή κι ελλειπτική γλώσσα του Κλάους, ο οποίος καταφέρνει σε κάποια σημεία να λέει τα πιο σκληρά – ως και χυδαία – πράγματα με έναν εντελώς δικό του ποιητικό τρόπο. Και τρίτον οι πολλές υποσημειώσεις μετά από τεράστια έρευνα της μεσοπολεμικής ιστορίας του Βελγίου. Ως προς τη δεύτερη ερώτησή σας, έχω να πω, ότι μια μετάφραση μοιάζει λίγο πολύ με την κύηση και τη γέννα. Η ευχαρίστηση υπάρχει κατά τη σύλληψη και μετά τη γέννα, όταν πια κρατάς το παιδί στα χέρια σου.
Πόσο καιρό σας πήρε η μετάφραση της «Θλίψης του Βελγίου»;
Η μετάφραση μού πήρε δεκατέσσερις μήνες περίπου και άλλους οκτώ η συνεργασία με την επιμελήτρια. Η επιμελήτρια χρησιμοποίησε συγκριτικά την γαλλική και την αγγλική μετάφραση, η οποία, παρεμπιπτόντως, ήταν φρικτή.
Ποιοι είναι οι αγαπημένοι σας Ολλανδοί / Φλαμανδοί συγγραφείς;
Έχω μια αδυναμία στους κλασικούς, όπως ο Κλάους, ο Μούλις, ο Χέρμανς, η Χάασε, ο Σίμπελινκ, γατί μου αρέσει η κλασική χρήση της ολλανδικής γλώσσας, που για πολλούς θεωρείται λίγο ξεπερασμένη. Ωστόσο, μου αρέσουν και νεότεροι συγγραφείς όπως ο Γκρούνμπεργκ λόγου χάρη.
Τι έχετε να πείτε για την ποσότητα και την ποιότητα των Ολλανδικών / Φλαμανδικών μεταφράσεων στα Ελληνικά;
Αν δούμε το μέγεθος της Ολλανδίας, αλλά και το εκδοτικό μέγεθος της Ελλάδας, πιστεύω πως έχει μεταφρασθεί αρκετά μεγάλος αριθμός ολλανδικών βιβλίων στα ελληνικά. Όσο για την ποιότητα των μεταφράσεων στα ελληνικά, δεν μπορώ να εκφέρω γνώμη γιατί δεν διαβάζω ολλανδικά βιβλία στα ελληνικά. Έπειτα θα έμοιαζε σαν να ευλογάω τα γένια μας.
Συμμετέχετε στην επιλογή των βιβλίων που μεταφράζετε; Κάνετε προτάσεις στους εκδότες;
Πάντα, διότι έχω μια αρχή. Δεν μεταφράζω ποτέ βιβλίο που δεν μου αρέσει. Υπάρχουν βιβλία, τα οποία έχω απορρίψει και μεταφράστηκαν στα ελληνικά από άλλους μεταφραστές. Ξέρετε, η μετάφραση για μένα δεν είναι βιοπορισμός, είναι απλά χόμπι, που μου αποδίδει και κάποιο χαρτζιλίκι, αν αναλογισθείτε κανείς τον χρόνο και την ενέργεια, που καταναλώνω.
Τι βρίσκετε ενδιαφέρον στην ολλανδική/φλαμανδική γλώσσα και την ολλανδική/φλαμανδική λογοτεχνία;
Όπως είπα και προηγουμένως, η ολλανδική βρίθει από σύνθετες λέξεις και ιδιωματικές εκφράσεις και παροιμίες. Αποτελεί λοιπόν πρόκληση για ένα μεταφραστή. Όσο για την λογοτεχνία, αυτή ασχολήθηκε στο πρώτο μισό του περασμένου αιώνα με την αποικιοκρατία και τις αποικιοκρατικές βαναυσότητες των Ολλανδών, κυρίως στην Ινδονησία (Μουλτατούλι, Κουπίρους, Χάασε κλπ). Μεταπολεμικά η θεματική της ήταν κυρίως ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος και οι συνέπειές του, αλλά και η κριτική στον μεσαιωνικό σκοταδισμό του καθολικισμού, κυρίως όμως του προτεσταντισμού (Κλάους, Χέρμανς, Σίμπελινκ κλπ). Έχει λοιπόν ενδιαφέρον να δούμε την κριτική της αποικιοκρατίας από τους ίδιους τους Ολλανδούς, όπως και την κριτική στον σκοταδισμό της θρησκοληψίας.
Πώς ξεκίνησε η σχέση σας με τα Ολλανδικά / Φλαμανδικά;
Η σχέση μου με τα ολλανδικά ξεκίνησε από τη στιγμή, που πήρα το 1985 την απόφαση να εγκατασταθώ στην Ολλανδία για προσωπικούς λόγους. Θεωρώ υποχρέωση του κάθε αλλοδαπού να μαθαίνει την γλώσσα της νέας πατρίδας του, να προσπαθεί να ενσωματωθεί χωρίς όμως να αφομοιωθεί. Η καλή γνώση της γλώσσας με βοήθησε επίσης να γίνω γρήγορα αποδεκτός στην κοινωνία και να μην νιώσω ποτέ ξεκομμένος.
Μένετε εκτός Ελλάδας. Πώς επηρεάζει αυτό (αν επηρεάζει) την σχέση σας με τα Ελληνικά εκδοτικά δρώμενα;
Δεν την επηρεάζει καθόλου. Μετά από δεκαεφτά βιβλία, μπορώ να πω ότι θεωρούμαι πια καθιερωμένος μεταφραστής της ολλανδικής. Όποιος θέλει να με βρει, με βρίσκει. Εξάλλου δεν έχει σχέση σε ποια χώρα μεταφράζεις ένα βιβλίο. Όσο για τα δρώμενα, μην ξεχνάτε, ότι υπάρχει και το διαδίκτυο.
Ποια είναι η κύρια συμβουλή που θα δίνατε σ’ έναν μεταφραστή στα πρώτα του βήματα;
Να μην καταπιέσει τον εαυτό του όσον αφορά τον χρόνο παράδοσης και να μη διστάζει να ρωτά άλλους με μεγαλύτερη εμπειρία. Να δίνει μεγάλη σημασία στη λεπτομέρεια, έστω κι αν μέσα του πιστεύει πως δεν θα την προσέξει κανείς. Η βιασύνη και η μη προσοχή στις λεπτομέρειες λειτουργεί εις βάρος της ποιότητας. Βέβαια εδώ θα πρέπει να βρεθεί μια ισορροπία μεταξύ βιοπορισμού και ποιότητας. Η ποιότητα απαιτεί χρόνο.
Από τα βιβλία που έχετε μεταφράσει από τα Ολλανδικά, ποιο είναι εκείνο που ξεχωρίζετε ως αναγνώστης;
Όλα τα βιβλία που μετάφρασα με ικανοποίησαν πρώτα σαν αναγνώστη, αλλιώς δεν θα τα μετάφραζα. Εντάξει, η Θλίψη του Βελγίου είναι το καμάρι μου γιατί ο χρόνος και ο κόπος που απαίτησε η μετάφραση ήταν τεράστιος.
Υπάρχει κάποιο ολλανδικό/φλαμανδικό βιβλίο που θα θέλατε να μεταφράσετε ή να είχατε μεταφράσει;
Το Cesarion (Καισαρίων) του Τόμι Βίρινγκα. Επίσης τα ήδη μεταφρασμένα: Η Ανακάλυψη του Ουρανού του Χάρι Μούλις και η Τίρζα του Άρνον Γκρούνμπεργκ.
Τι μεταφράζετε αυτή την περίοδο;
Μόλις τελείωσα τον Αγγελιοφόρο του Καντέρ Αμπντολάχ. Μια βιογραφία του Μωάμεθ. Αυτή την περίοδο διαβάζω κάποια βιβλία για να επιλέξουμε το επόμενο.